Hypercalcemie bij hond en kat: oorzaken en diagnose

Hypercalcemie komt vaak voor in de praktijk en varieert van een toevalsbevinding tot een klinisch urgente situatie. De eerste en belangrijkste stap in de interpretatie is het onderscheid tussen totaal calcium en geïoniseerd calcium. Enkel het geïoniseerd calcium weerspiegelt de biologisch actieve fractie en bepaalt of er effectief sprake is van klinisch relevante hypercalcemie.

Totaal calcium versus geïoniseerd calcium 

Een verhoogd totaal calcium moet steeds kritisch geïnterpreteerd worden, aangezien dit beïnvloed wordt door eiwitbinding en hydratatiestatus. Daardoor kan een patiënt een verhoogd totaal calcium hebben zonder een effectieve stijging van het biologisch actieve calcium. 

In de praktijk betekent dit: 

• ↑ totaal calcium → eerst bevestigen of dit aanhoudt en context beoordelen (zie verder voor meer details)
• Persisterende afwijking → geïoniseerd calcium (iCa) meten
• Normaal iCa → meestal geen verdere uitwerking nodig 
• ↑ iCa → altijd verder onderzoeken, ook zonder klinische symptomen

Dit onderscheid is essentieel, zeker bij katten, waar idiopathische hypercalcemie frequent voorkomt en vaak subklinisch is. 

Oorzaken van hypercalcemie 

De differentiaaldiagnoses verschillen duidelijk tussen hond en kat, hier moet je dus rekening mee houden. 

HOND:

Bij honden moet je in eerste instantie denken aan: 

• Neoplasie (vaak PTHrP-gemedieerd)  
• Hypoadrenocorticisme  
• Primaire hyperparathyroïdie 
• Nierziekte 
• Vitamine D intoxicatie  
• Granulomateuze aandoeningen zoals schimmelinfecties, parasitaire infecties of lymfadenitis  

Tumoren zijn één van de belangrijkste oorzaken, met klassiek lymfoom en anaalzak adenocarcinoom als voorbeelden. Addison blijft een belangrijke “niet te missen” differentiaal, zeker wanneer er andere elektrolytafwijkingen zoals hyperkalemie en hyponatremie aanwezig zijn. 

KAT:

Bij katten ligt de nadruk anders: 

• Idiopathische hypercalcemie (meest voorkomend)  
• Chronische nierziekte  
• Neoplasie 
• Vitamine D intoxicatie  
• Primaire hyperparathyroïdie (zeldzaam)  

Idiopathische hypercalcemie is bij de kat belangrijkste oorzaak van een verhoogd geïoniseerd calcium. Veel katten zijn hierbij asymptomatisch, wat het belang van correcte interpretatie van labowaarden onderstreept. 

Bij chronische nierziekte is het typisch dat het totaal calcium verhoogd is, terwijl het geïoniseerd calcium vaak normaal blijft. Daarom is het meten van iCa bij azotemische patiënten essentieel.

Klinische symptomen 

De klinische presentatie hangt samen met zowel het gehalte als de snelheid van stijging van het calcium. De symptomen zijn vaak aspecifiek en kunnen overlappen met andere aandoeningen. 

Typische klachten zijn: 

• Lethargie en anorexie 
• Braken  
• Polyurie en polydipsie (vooral bij honden) 
• Gewichtsverlies en spierzwakte  

Bij katten zien we daarnaast ook vaak: 

• Constipatie 
• Lagere urinewegproblemen (bv. als gevolg van urolithiase)  

In ernstigere gevallen kunnen neurologische symptomen, hartritmestoornissen of zelfs coma optreden. Tegelijk wordt hypercalcemie, zeker bij katten, niet zelden toevallig vastgesteld.

Diagnostische aanpak 

Een gestructureerde aanpak voorkomt dat belangrijke oorzaken gemist worden. 

Stap 1: bevestigen van de afwijking 

Een verhoogd totaal calcium wordt best opnieuw gemeten: 

• Nuchter (12 uur) 
• Goed gehydrateerd  
• In een bloedstaal zonder significante hemolyse  

Bij persisterende hypercalcemie wordt vervolgens best het geïoniseerd calcium bepaald. Bij bepaling van het geïoniseerd calcium is correcte staalname en verwerking cruciaal, aangezien de waarde sterk beïnvloed wordt door veranderingen in pH. Het staal moet anaeroob worden afgenomen (luchtcontact vermijden), snel worden geanalyseerd en bij voorkeur in een heparinebuis zonder vertraging worden verwerkt, omdat CO₂-verlies door blootstelling aan lucht leidt tot een stijging van de pH en een kunstmatig verlaagd geïoniseerd calcium.

Stap 2: eerste interpretatie 

Zodra iCa verhoogd is, richt de aandacht zich op de meest voorkomende oorzaken. Hierbij helpen enkele eenvoudige parameters om richting te geven. 

Belangrijke interpretatie: 

• ↑ Ca + ↓ fosfaat → suggestief voor PTH of PTHrP gemedieerd
• ↑ Ca + ↑ fosfaat → suggestief voor chronische nierziekte, vitamine D intoxicatie of osteolyse  

Daarnaast moet steeds geëvalueerd worden: 

• Is er azotemie aanwezig?  
• Zijn er klinische tekenen van neoplasie?  
• Zijn er aanwijzingen voor intoxicatie?  

Stap 3: gericht verder onderzoek 

Op basis van de eerste bevindingen wordt verder gewerkt naar een specifieke diagnose. 

Chronische nierziekte 
Vaak oorzaak van stijging van totaal calcium, maar niet noodzakelijk gepaard gaand met stijging aan iCa. Indien iCa verhoogd is, moet hypercalcemie als aparte component beschouwd worden. 

Neoplasie 
Verdacht bij systemische klachten of afwijkingen op beeldvorming. PTHrP kan helpen in de diagnostiek, maar een normale waarde sluit maligniteit niet uit. 

Primaire hyperparathyroïdie 
Wordt gekenmerkt door een normaal of verhoogd PTH (bovenste helft van de referentiewaarde of hoger) in aanwezigheid van een toegenomen iCa. Fosfaat is vaak laag. Cervicale echografie kan verdere info geven.  

Vitamine D intoxicatie 
De anamnese is hierbij cruciaal. Denk aan rodenticiden, supplementen of giftige planten. Vaak gaat dit gepaard met verhoogd fosfaat. 

Idiopathische hypercalcemie (kat) 
Wordt gesteld wanneer alle andere oorzaken uitgesloten zijn. Typisch is een mild tot matig gestegen iCa met een laag gehalte PTH. 

Stap 4: aanvullende testen 

Afhankelijk van de vermoedelijke oorzaak: 

• Beeldvorming (thorax, abdomen)  
• Urineonderzoek (urolithiase)  
• PTH en PTHrP  
• Vitamine D metabolieten  

De interpretatie van PTH is hierbij cruciaal. Een niet-onderdrukte PTH bij verhoogd calcium wijst op een parathyroïd-afhankelijke oorzaak, terwijl een onderdrukte PTH eerder richting maligniteit, vitamine D intoxicatie of andere oorzaken wijst. 

Praktische aandachtspunten 

Enkele zaken zijn essentieel in de praktijk: 

• Gebruik geen EDTA voor calciummetingen 
• Meet iCa correct: zorg dat er geen hemolyse in je bloedstaal ontstaat en je zo weinig mogelijk contact met de lucht hebt tijdens verwerking  
• Zie hypercalcemie nooit als een diagnose, maar als het gevolg van een onderliggende ziekte 

Een systematische aanpak waarbij eerst bevestigd wordt of het om een echte (geïoniseerde) hypercalcemie gaat, gevolgd door het gericht uitsluiten van de meest voorkomende oorzaken, vormt de basis van een correcte diagnostiek.